Orzeczenia w autyzmie

Po diagnozie autyzmu rodzic często słyszy o różnych dokumentach: WWR, orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego, IPET, rewalidacja, nauczyciel współorganizujący kształcenie, pomoc nauczyciela, asystent, orzeczenie o niepełnosprawności, punkt 7 i punkt 8.

To może być bardzo mylące.

Najważniejsze jest to, że są to różne dokumenty i służą różnym celom.

Orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego dotyczy wsparcia dziecka w przedszkolu lub szkole.

Orzeczenie o niepełnosprawności dotyczy codziennego funkcjonowania dziecka, potrzeby opieki, pomocy, leczenia, rehabilitacji i uprawnień poza systemem edukacji.

Jedno nie zastępuje drugiego.

Dziecko może mieć diagnozę autyzmu, ale rodzic osobno składa wnioski o dokumenty potrzebne w edukacji i osobno o dokumenty dotyczące niepełnosprawności.

1. Czym jest WWR?

WWR to wczesne wspomaganie rozwoju.

Dotyczy dzieci, które nie rozpoczęły jeszcze nauki w szkole. Opinia o potrzebie wczesnego wspomagania rozwoju może umożliwić dziecku udział w zajęciach wspierających rozwój.

WWR może obejmować wsparcie psychologiczne, pedagogiczne, logopedyczne, terapeutyczne lub inne zajęcia dobrane do potrzeb dziecka i możliwości placówki.

Opinię o potrzebie WWR wydaje publiczna poradnia psychologiczno-pedagogiczna.

Gdzie realnie odbywają się zajęcia WWR? Tu bywa najwięcej niejasności – opinię wydaje poradnia publiczna, ale same zajęcia mogą odbywać się w innym miejscu, zależnie od sytuacji dziecka:

• w przedszkolu – publicznym lub niepublicznym, jeśli placówka ma zespół WWR (kadrę z odpowiednimi kwalifikacjami i pomieszczenia do zajęć). To wygodna opcja, jeśli dziecko już uczęszcza do przedszkola i może korzystać ze wsparcia w znanym środowisku,
• w poradni psychologiczno-pedagogicznej – publicznej lub niepublicznej, jeśli prowadzi zespół WWR. To częsty wybór, gdy dziecko jest młodsze i nie chodzi jeszcze do przedszkola,
• w specjalistycznym ośrodku lub centrum terapii – szczególnie przy bardziej złożonych potrzebach, np. niepełnosprawności sprzężonej,
• rzadziej – w domu, głównie przy niemowlętach i bardzo małych dzieciach.

Z opinią o potrzebie WWR rodzic zgłasza się bezpośrednio do wybranej placówki (dyrektora przedszkola, poradni lub ośrodka) i pyta, czy ma wolne miejsce w zespole WWR – placówka nie musi być tą samą poradnią, która wydała opinię.

Zajęcia WWR są bezpłatne – finansowane są z subwencji oświatowej, niezależnie od tego, czy odbywają się w placówce publicznej czy niepublicznej. Warto jednak wiedzieć, że w niepublicznych przedszkolach lub ośrodkach rodzic może płacić osobno za sam pobyt dziecka w placówce (czesne) – to opłata za coś innego niż same zajęcia WWR, które zawsze są bezpłatne.

WWR może być ważne u młodszych dzieci, bo pozwala wcześniej rozpocząć pomoc w komunikacji, regulacji emocji, relacjach, samodzielności, rozwoju mowy, rozwoju ruchowym i funkcjonowaniu w codzienności.

Warto pamiętać, że WWR nie jest tym samym co diagnoza autyzmu. Jest dokumentem, który pomaga zorganizować wsparcie rozwojowe dziecka.

2. Czym jest orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego?

Orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego to dokument edukacyjny.

Wydaje je publiczna poradnia psychologiczno-pedagogiczna. Dotyczy tego, jakiego wsparcia dziecko potrzebuje w przedszkolu lub szkole.

Dziecko w spektrum autyzmu może otrzymać orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego ze względu na autyzm, w tym zespół Aspergera.

Takie orzeczenie nie oznacza, że dziecko musi iść do szkoły specjalnej. Bardzo często dziecko nadal uczęszcza do przedszkola lub szkoły ogólnodostępnej, ale placówka ma obowiązek zorganizować mu odpowiednie wsparcie zgodnie z orzeczeniem i zaleceniami.

Orzeczenie ma pomóc w tym, żeby dziecko mogło uczyć się i funkcjonować w warunkach dopasowanych do jego potrzeb.

3. Co daje orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego?

Na podstawie orzeczenia przedszkole lub szkoła przygotowuje IPET, czyli indywidualny program edukacyjno-terapeutyczny.

IPET powinien opisywać, jak placówka będzie wspierać dziecko w nauce, funkcjonowaniu społecznym, komunikacji, regulacji emocji, samodzielności i codziennym pobycie w grupie.

W praktyce orzeczenie może oznaczać:

• zajęcia rewalidacyjne,
• dostosowanie wymagań edukacyjnych,
• dostosowanie metod pracy,
• dostosowanie sposobu komunikacji,
• pracę w mniejszych krokach,
• jasne i krótsze polecenia,
• przerwy regulacyjne,
• miejsce wyciszenia,
• ograniczenie nadmiaru bodźców,
• przewidywalny plan dnia,
• wsparcie psychologiczne, pedagogiczne, logopedyczne lub terapeutyczne,
• pomoc w rozwijaniu komunikacji, relacji i samodzielności,
• wsparcie w rozumieniu emocji i sytuacji społecznych,
• dodatkowe wsparcie w postaci nauczyciela współorganizującego kształcenie, specjalisty, asystenta lub pomocy nauczyciela – zależnie od zaleceń w orzeczeniu i decyzji placówki.

Najważniejsze jest to, żeby orzeczenie nie było tylko dokumentem w segregatorze.

Powinno przełożyć się na codzienność dziecka: sposób mówienia do niego, tempo pracy, liczbę bodźców, przerwy, reakcję na przeciążenie, wymagania i plan dnia.

4. Nauczyciel współorganizujący, asystent czy pomoc nauczyciela – kto może wspierać dziecko?

Przy orzeczeniu o potrzebie kształcenia specjalnego rodzic często słyszy określenie „nauczyciel wspomagający”. W przepisach częściej mówi się o nauczycielu współorganizującym kształcenie. W praktyce w przedszkolu lub szkole mogą pojawić się różne formy wsparcia: nauczyciel współorganizujący kształcenie, specjalista, asystent nauczyciela albo pomoc nauczyciela.

Nie są to dokładnie te same role.

Nauczyciel współorganizujący kształcenie to osoba z przygotowaniem pedagogicznym i kwalifikacjami z zakresu pedagogiki specjalnej. Jego zadaniem jest współorganizowanie procesu edukacyjnego, dostosowywanie metod pracy, wspieranie nauczycieli prowadzących zajęcia i pomaganie dziecku w funkcjonowaniu w grupie.

Asystent nauczyciela lub pomoc nauczyciela może wspierać dziecko bardziej organizacyjnie i opiekuńczo: w codziennych czynnościach, przejściach między aktywnościami, bezpieczeństwie, samoobsłudze, wyciszeniu, poruszaniu się po placówce albo reagowaniu na trudne sytuacje.

Ważne, żeby to dobrze zrozumieć: w przypadku orzeczenia wydanego z powodu autyzmu (w tym zespołu Aspergera) lub niepełnosprawności sprzężonych przedszkole lub szkoła ma obowiązek zatrudnić dodatkowe wsparcie dla dziecka. Przepisy dają jednak placówce wybór formy tego wsparcia – może to być nauczyciel współorganizujący kształcenie (pedagog specjalny) lub inny specjalista, asystent nauczyciela (najczęściej w klasach I–III) albo pomoc nauczyciela.

To, która z tych form zostanie wybrana, zależy od zaleceń zapisanych w orzeczeniu oraz decyzji dyrektora placówki. Orzeczenie zwykle wskazuje samą potrzebę wsparcia (np. „wskazane jest wsparcie ze strony dodatkowo zatrudnionej kadry”), a nie konkretne stanowisko. Dlatego w praktyce jedno dziecko z autyzmem może mieć nauczyciela współorganizującego, a inne – asystenta lub pomoc nauczyciela, mimo tej samej podstawy prawnej. Nie oznacza to, że jedno rozwiązanie jest „lepsze z urzędu” – liczy się to, czy realnie odpowiada na potrzeby konkretnego dziecka.

Zakres wsparcia powinien wynikać z realnych potrzeb dziecka, zaleceń z orzeczenia oraz ustaleń w placówce.

Dlatego warto dokładnie dopytać, jak szkoła lub przedszkole zamierza zrealizować zalecenia z orzeczenia.

Warto zapytać placówkę:

• kto konkretnie będzie wspierał dziecko,
• czy będzie to nauczyciel współorganizujący kształcenie, specjalista, asystent czy pomoc nauczyciela,
• w jakich godzinach dziecko będzie miało wsparcie,
• w jakich sytuacjach wsparcie jest najbardziej potrzebne,
• czy osoba wspierająca zna potrzeby dziecka i zalecenia z orzeczenia,
• czy wsparcie obejmie komunikację, regulację, przejścia między aktywnościami, jedzenie, toaletę, relacje i sytuacje przeciążenia,
• jak będzie wyglądała współpraca z rodzicem,
• jak placówka będzie sprawdzać, czy wsparcie naprawdę działa.

Najważniejsze nie jest samo nazwanie funkcji, ale to, czy dziecko realnie otrzymuje pomoc, której potrzebuje.

Wsparcie powinno pomagać dziecku:

• rozumieć polecenia,
• komunikować potrzeby,
• przechodzić między aktywnościami,
• korzystać z przerw regulacyjnych,
• radzić sobie z przeciążeniem,
• funkcjonować w grupie,
• czuć się bezpiecznie,
• stopniowo zwiększać samodzielność.

Dobrze zorganizowane wsparcie nie polega na wyręczaniu dziecka we wszystkim ani na stałej kontroli. Chodzi o takie dostosowanie warunków, żeby dziecko mogło uczyć się, komunikować, uczestniczyć w życiu grupy i rozwijać samodzielność w tempie możliwym dla siebie.

5. Jak starać się o orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego?

Wniosek składa rodzic lub opiekun prawny w publicznej poradni psychologiczno-pedagogicznej właściwej dla dziecka.

Zwykle potrzebne są:

• wniosek rodzica lub opiekuna,
• dokumentacja medyczna lub diagnostyczna,
• diagnoza autyzmu lub dokumentacja potwierdzająca rozpoznanie,
• opinie psychologiczne, pedagogiczne, logopedyczne, psychiatryczne lub terapeutyczne, jeśli są,
• informacja z przedszkola lub szkoły,
• opis funkcjonowania dziecka w domu i placówce.

Warto zadbać o to, żeby dokumenty nie zawierały tylko nazwy diagnozy, ale też konkretny opis funkcjonowania dziecka.

Dla poradni ważne będzie:

• jak dziecko komunikuje potrzeby,
• jak funkcjonuje w grupie,
• jak reaguje na zmianę,
• czy potrzebuje wsparcia w samoobsłudze,
• czy rozumie polecenia,
• czy ma trudności sensoryczne,
• czy pojawiają się przeciążenia, wybuchy, wycofanie, ucieczki albo zamrożenia,
• jakiego wsparcia wymaga w przedszkolu lub szkole.

Orzeczenie powinno zawierać zalecenia do pracy z dzieckiem. Warto dokładnie je przeczytać i omówić z placówką.

6. Czym jest orzeczenie o niepełnosprawności?

Orzeczenie o niepełnosprawności to osobny dokument. Nie wydaje go poradnia psychologiczno-pedagogiczna, tylko miejski lub powiatowy zespół do spraw orzekania o niepełnosprawności.

Ten dokument dotyczy codziennego funkcjonowania dziecka, potrzeby opieki, pomocy, leczenia, rehabilitacji i wsparcia rodziny.

Orzeczenie o niepełnosprawności nie jest tym samym co orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego.

Można to uprościć tak:

Orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego – przedszkole i szkoła.

Orzeczenie o niepełnosprawności – codzienne funkcjonowanie, opieka, świadczenia, ulgi i uprawnienia.

7. Jak złożyć wniosek o orzeczenie o niepełnosprawności?

Wniosek składa rodzic lub opiekun prawny do miejskiego albo powiatowego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności.

Do wniosku zwykle przygotowuje się:

• wniosek o wydanie orzeczenia,
• zaświadczenie lekarskie o stanie zdrowia dziecka,
• dokumentację medyczną,
• diagnozy psychologiczne, psychiatryczne, logopedyczne lub terapeutyczne,
• opinie z przedszkola lub szkoły, jeśli pokazują codzienne funkcjonowanie dziecka,
• dokumenty z terapii i konsultacji,
• opis trudności dziecka w codziennym życiu.

Bardzo ważne jest, żeby dokumentacja pokazywała nie tylko rozpoznanie, ale realny poziom wsparcia, którego dziecko potrzebuje każdego dnia.

Sama diagnoza autyzmu nie mówi jeszcze, czy dziecko wymaga stałej opieki, pomocy w samoobsłudze, nadzoru, wsparcia w komunikacji, ochrony przed zagrożeniem albo intensywnego udziału opiekuna w leczeniu i edukacji.

8. Co warto opisać we wniosku i dokumentacji?

W dokumentach warto pisać konkretnie.

Nie tylko: „dziecko ma autyzm”.

Lepiej opisać:

• czy dziecko samo je,
• czy korzysta z toalety,
• czy wymaga pomocy przy ubieraniu, myciu, zasypianiu, wyjściu z domu,
• czy komunikuje ból, głód, lęk, zmęczenie i potrzeby,
• czy rozumie zagrożenia,
• czy wymaga stałego nadzoru,
• czy ucieka, wspina się, otwiera drzwi, oddala się,
• czy pojawia się agresja, autoagresja, gryzienie, bicie, rzucanie przedmiotami,
• jak wygląda jedzenie i wybiórczość pokarmowa,
• czy dziecko ma trudności ze snem,
• jak reaguje na hałas, dotyk, zapachy, ubrania, światło, zmianę planu,
• czy ma meltdowny, shutdowny, wycofanie albo silne przeciążenia,
• ile czasu dorosły poświęca na pomoc w codziennych czynnościach,
• co się dzieje, gdy dziecko nie ma wsparcia dorosłego.

Warto opisać zwykły trudny dzień, a nie najlepszy dzień dziecka.

Nie chodzi o wyolbrzymianie trudności. Chodzi o uczciwe pokazanie, ile pomocy dziecko realnie potrzebuje.

9. Punkt 7 i punkt 8 – dlaczego są ważne?

W orzeczeniu o niepełnosprawności dziecka szczególne znaczenie mają wskazania, między innymi punkt 7 i punkt 8.

Punkt 7 dotyczy konieczności stałej lub długotrwałej opieki albo pomocy innej osoby ze względu na znacznie ograniczoną możliwość samodzielnej egzystencji.

Punkt 8 dotyczy konieczności stałego współudziału opiekuna w procesie leczenia, rehabilitacji i edukacji dziecka.

Ważne jest nie samo pojawienie się tych punktów w orzeczeniu, ale to, czy przy każdym z nich widnieje słowo „wymaga”. Dopiero taki zapis oznacza, że zespół orzekający potwierdził daną potrzebę. W praktyce zdarza się, że orzeczenie przyznaje punkt 8 („wymaga”), a jednocześnie neguje punkt 7 – i wtedy, mimo posiadania obu punktów w dokumencie, świadczenie pielęgnacyjne może zostać odmówione, bo do jego uzyskania potrzebne jest „wymaga” przy obu punktach łącznie. To jedna z najczęstszych przyczyn odwołań rodziców od orzeczeń.

W praktyce rodzice często pytają o te punkty, ponieważ mogą mieć znaczenie przy ubieganiu się o świadczenie pielęgnacyjne.

Warto jednak pamiętać, że zespół orzekający ocenia nie tylko nazwę diagnozy, ale przede wszystkim funkcjonowanie dziecka.

Dlatego tak ważne jest opisanie codzienności: ile dziecko wymaga nadzoru, pomocy, wsparcia w samoobsłudze, komunikacji, bezpieczeństwie, leczeniu, rehabilitacji i edukacji.

10. Czy diagnoza autyzmu automatycznie daje orzeczenie?

Nie.

Diagnoza autyzmu jest bardzo ważna, ale sama nazwa rozpoznania nie oznacza automatycznie określonych punktów, świadczeń lub form wsparcia.

Zarówno w kształceniu specjalnym, jak i w orzeczeniu o niepełnosprawności liczy się funkcjonowanie dziecka.

Dwoje dzieci z tą samą diagnozą może potrzebować zupełnie innego poziomu pomocy.

Jedno dziecko będzie mówiło płynnie, ale będzie miało ogromne trudności społeczne, lęk i przeciążenie sensoryczne.

Inne dziecko może nie mówić, wymagać stałego nadzoru, pomocy w jedzeniu, toalecie, ubieraniu i komunikowaniu potrzeb.

Jeszcze inne może dobrze funkcjonować w znanym środowisku, ale rozpadać się przy zmianie, hałasie, tłumie i przeciążeniu.

Dlatego dokumentacja powinna pokazywać nie tylko diagnozę, ale realne potrzeby dziecka.

11. Co zrobić po otrzymaniu dokumentów?

Po otrzymaniu orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego warto przekazać dokument do przedszkola lub szkoły i poprosić o spotkanie zespołu.

Na spotkaniu warto omówić:

• zalecenia z orzeczenia,
• mocne strony dziecka,
• największe trudności,
• co dziecko przeciąża,
• co pomaga mu się regulować,
• jak komunikować się z dzieckiem,
• czy potrzebny jest plan dnia, przerwy, miejsce wyciszenia, dostosowania,
• jak będzie wyglądał IPET,
• jakie zajęcia i wsparcie zostaną zaplanowane,
• kto będzie realnie wspierał dziecko: nauczyciel współorganizujący, specjalista, asystent, pomoc nauczyciela czy inna osoba,
• w jakich sytuacjach dziecko będzie otrzymywało wsparcie,
• jak rodzic będzie informowany o funkcjonowaniu dziecka.

Po otrzymaniu orzeczenia o niepełnosprawności warto sprawdzić, jakie uprawnienia, świadczenia lub formy pomocy przysługują rodzinie w konkretnej sytuacji. Zależy to od treści orzeczenia, wskazań i aktualnych przepisów.

Najważniejsze

Orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego i orzeczenie o niepełnosprawności to dwa różne dokumenty.

Pierwsze pomaga organizować wsparcie w przedszkolu lub szkole.

Drugie dotyczy codziennego funkcjonowania dziecka, opieki, pomocy, świadczeń i uprawnień.

W obu przypadkach najważniejsza jest nie sama nazwa diagnozy, ale opis realnych potrzeb dziecka.

Dobrze przygotowana dokumentacja powinna pokazywać, jak dziecko funkcjonuje na co dzień, ile potrzebuje wsparcia i co jest niezbędne, żeby mogło rozwijać się bez ciągłego przeciążenia.

O autorce

Elżbieta Czyżykiewicz – psycholog, terapeuta Integracji Sensorycznej, trener Treningu Umiejętności Społecznych. Pracuje z dziećmi w wieku przedszkolnym i szkolnym, w tym z dziećmi w spektrum autyzmu, prowadząc terapię i zajęcia grupowe. Stale poszerza wiedzę z zakresu diagnostyki i pracy z zachowaniami w spektrum autyzmu poprzez szkolenia specjalistyczne.

Więcej o autorce: Elżbieta Czyżykiewicz | Łagodnia Rzeszów