Gdzie szukać pomocy przy podejrzeniu autyzmu?

Przy podejrzeniu autyzmu rodzic często słyszy nazwy różnych miejsc: psycholog, psychiatra dziecięcy, poradnia autyzmu, poradnia psychologiczno-pedagogiczna, centrum zdrowia psychicznego, logopeda, terapeuta integracji sensorycznej.

Problem polega na tym, że każde z tych miejsc ma inną rolę.

Nie każde miejsce wykonuje pełną diagnozę autyzmu. Nie każde wystawia rozpoznanie medyczne. Nie każde wydaje dokumenty potrzebne do przedszkola lub szkoły.

Dlatego najważniejsze pytanie brzmi nie tylko: „gdzie iść?”, ale też: „po co tam idę?”.

1. Konsultacja psychologiczna – gdy nie wiesz, od czego zacząć

Konsultacja psychologiczna lub psychologiczno-sensoryczna może być dobrym pierwszym krokiem wtedy, gdy rodzic widzi, że dziecko funkcjonuje inaczej niż rówieśnicy, ale nie wie jeszcze, czy chodzi o autyzm, trudności z mową, nadwrażliwość na bodźce, lęk, trudności emocjonalne, nadpobudliwość, problemy w relacjach czy przeciążenie.

Taka konsultacja nie jest pełną diagnozą autyzmu. Jej celem jest uporządkowanie obserwacji i sprawdzenie, czy dziecko wymaga dalszej diagnostyki.

Podczas konsultacji można omówić:

• co dokładnie niepokoi rodzica,
• jak dziecko komunikuje potrzeby,
• jak rozwija się mowa,
• jak dziecko bawi się samo i z innymi dziećmi,
• jak funkcjonuje w przedszkolu lub szkole,
• jak reaguje na zmianę planu,
• czy występują silne reakcje na hałas, dotyk, ubrania, jedzenie, światło lub zapachy,
• czy dziecko ma wybuchy, wycofanie, zamrożenie albo przeciążenia,
• czy potrzebna jest dalsza diagnoza w kierunku autyzmu,
• czy warto najpierw skonsultować dziecko z logopedą, psychiatrą dziecięcym, terapeutą integracji sensorycznej albo poradnią psychologiczno-pedagogiczną.

W Łagodni taka konsultacja może pomóc rodzicowi ustalić, czy trudności dziecka układają się w obraz wymagający dalszej diagnozy autyzmu, czy bardziej wskazują na inne obszary wsparcia.

Warto przygotować:

• krótki opis tego, co niepokoi rodzica,
• przykłady trudnych sytuacji z domu, przedszkola lub szkoły,
• wcześniejsze opinie i diagnozy, jeśli dziecko już je ma,
• informację od nauczyciela lub wychowawcy, jeśli jest dostępna,
• pytania, które rodzic chce zadać specjaliście.

2. Poradnia autyzmu – gdy potrzebna jest diagnoza w kierunku spektrum autyzmu

Poradnia autyzmu to miejsce, do którego rodzic zgłasza się wtedy, gdy dziecko wymaga diagnostyki w kierunku spektrum autyzmu.

W takiej poradni zwykle pracuje zespół specjalistów. W procesie diagnozy mogą brać udział między innymi: psychiatra dzieci i młodzieży, psycholog, pedagog, logopeda lub neurologopeda.

Poradnia autyzmu może prowadzić diagnozę całościowych zaburzeń rozwojowych, czyli między innymi autyzmu.

To jest miejsce, w którym rodzic może szukać odpowiedzi na pytanie, czy trudności dziecka spełniają kryteria rozpoznania spektrum autyzmu.

W przypadku poradni działającej w ramach Narodowego Funduszu Zdrowia zwykle potrzebne jest skierowanie od lekarza. Na skierowaniu warto dopilnować, żeby lekarz wpisał podejrzenie całościowych zaburzeń rozwojowych albo kod F84, czyli kod używany przy diagnozach ze spektrum autyzmu i całościowych zaburzeń rozwoju.

Do poradni autyzmu warto przygotować:

• skierowanie, jeśli jest wymagane,
• książeczkę zdrowia dziecka,
• wcześniejsze opinie psychologiczne, pedagogiczne, logopedyczne, psychiatryczne lub terapeutyczne,
• informację z przedszkola lub szkoły,
• opis funkcjonowania dziecka w domu,
• opis trudności w komunikacji, relacjach, zabawie, jedzeniu, sensoryce i samodzielności,
• wyniki badań słuchu, jeśli były wykonywane,
• dokumentację z wcześniejszych terapii lub konsultacji.

Przed zapisem warto zapytać w rejestracji:

• czy placówka prowadzi diagnozę autyzmu u dzieci,
• jak wygląda cały proces diagnozy,
• kto bierze udział w diagnozie,
• czy potrzebne jest skierowanie,
• jakie dokumenty trzeba przynieść,
• czy po diagnozie rodzic otrzymuje pisemne podsumowanie,
• czy w podsumowaniu są zalecenia do domu, przedszkola lub szkoły.

3. Poradnia zdrowia psychicznego lub centrum zdrowia psychicznego dla dzieci i młodzieży

Poradnia zdrowia psychicznego albo centrum zdrowia psychicznego dla dzieci i młodzieży to miejsce, które może być pomocne szczególnie wtedy, gdy u dziecka oprócz podejrzenia autyzmu występują także silne trudności emocjonalne lub zachowania, które wymagają pilniejszej pomocy.

Warto rozważyć takie miejsce, gdy dziecko:

• ma silny lęk,
• odmawia chodzenia do przedszkola lub szkoły,
• ma wybuchy, których trudno opanować,
• jest bardzo wycofane,
• ma problemy ze snem,
• pojawia się agresja lub autoagresja,
• ma objawy obniżonego nastroju,
• ma podejrzenie nadpobudliwości psychoruchowej i trudności z koncentracją,
• wymaga konsultacji psychiatry dziecięcego,
• potrzebuje diagnozy różnicowej, czyli sprawdzenia, czy trudności wynikają z autyzmu, lęku, nadpobudliwości, trudności językowych, mutyzmu wybiórczego albo innych problemów.

Ważne: nie każda poradnia zdrowia psychicznego i nie każde centrum zdrowia psychicznego prowadzi pełną diagnozę autyzmu.

Niektóre placówki prowadzą diagnozę autyzmu, inne oferują konsultację psychiatryczną, psychologiczną, terapię lub dalsze pokierowanie.

Dlatego przed zapisem warto zapytać bardzo konkretnie:

• czy placówka prowadzi pełną diagnozę autyzmu u dzieci,
• czy w diagnozie uczestniczy psychiatra dzieci i młodzieży,
• czy wykonywane jest badanie obserwacyjne w kierunku autyzmu, na przykład ADOS-2,
• czy rodzic otrzymuje pisemne podsumowanie,
• czy placówka wystawia rozpoznanie medyczne,
• czy potrzebne jest skierowanie,
• czy wizyta odbywa się w ramach Narodowego Funduszu Zdrowia czy prywatnie.

Do poradni zdrowia psychicznego lub centrum zdrowia psychicznego warto przygotować:

• dokumentację medyczną dziecka,
• wcześniejsze opinie i diagnozy,
• informację z przedszkola lub szkoły,
• opis trudności emocjonalnych i zachowania,
• opis snu, jedzenia, lęku, przeciążeń, wybuchów lub wycofania,
• listę leków, jeśli dziecko jakieś przyjmuje,
• opis wcześniejszych konsultacji lub terapii.

4. Psychiatra dzieci i młodzieży – gdy potrzebne jest rozpoznanie medyczne

Rozpoznanie medyczne autyzmu stawia lekarz, najczęściej psychiatra dzieci i młodzieży.

Psycholog, pedagog, logopeda, terapeuta integracji sensorycznej albo diagnosta wykonujący badanie ADOS-2 mogą opisać funkcjonowanie dziecka i wykonać bardzo ważną część oceny. Jeśli jednak rodzic potrzebuje rozpoznania medycznego, konieczna jest konsultacja lekarska.

Psychiatra dziecięcy może:

• zebrać wywiad rozwojowy i medyczny,
• ocenić, czy trudności dziecka odpowiadają spektrum autyzmu,
• sprawdzić, czy występują inne trudności, na przykład lęk, zaburzenia snu, nadpobudliwość psychoruchowa, tiki, obniżony nastrój albo autoagresja,
• postawić rozpoznanie medyczne,
• wskazać dalszą diagnostykę lub leczenie,
• przygotować dokumentację potrzebną do dalszych procedur.

Konsultacja psychiatryczna nie oznacza automatycznie leków. W przypadku autyzmu leki nie „leczą autyzmu”. Mogą być rozważane wtedy, gdy dziecko ma dodatkowe objawy, na przykład bardzo silny lęk, zaburzenia snu, nasilone wybuchy, autoagresję, depresyjność albo nadpobudliwość wymagającą leczenia.

Do psychiatry warto zabrać:

• wcześniejsze diagnozy i opinie,
• dokumentację medyczną,
• informację z przedszkola lub szkoły,
• opis funkcjonowania dziecka w domu,
• wyniki konsultacji psychologicznych, logopedycznych lub sensorycznych,
• listę leków, jeśli dziecko je przyjmuje,
• opis snu, jedzenia, lęku, wybuchów, przeciążeń, samodzielności i komunikowania potrzeb.

5. Poradnia psychologiczno-pedagogiczna – po co tam iść?

Poradnia psychologiczno-pedagogiczna to miejsce związane przede wszystkim z edukacją dziecka.

Nie jest tym samym co poradnia autyzmu. Nie zastępuje psychiatry dziecięcego. Nie jest miejscem, które powinno być traktowane jako pełna medyczna diagnoza autyzmu.

Poradnia psychologiczno-pedagogiczna ocenia potrzeby rozwojowe i edukacyjne dziecka. Może wykonać własną diagnozę psychologiczną, pedagogiczną lub logopedyczną, ale jej głównym celem jest określenie, jakiego wsparcia dziecko potrzebuje w przedszkolu lub szkole.

Do poradni psychologiczno-pedagogicznej rodzic zgłasza się, gdy potrzebuje dokumentów i zaleceń do edukacji dziecka.

Poradnia może wydać między innymi:

• opinię o potrzebie wczesnego wspomagania rozwoju, czyli zajęć wspierających rozwój dziecka przed rozpoczęciem nauki w szkole,
• orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego,
• zalecenia dotyczące dostosowania wymagań, sposobu pracy i wsparcia dziecka w placówce.

Najprościej:

• poradnia autyzmu lub zespół diagnostyczny – diagnoza w kierunku autyzmu,
• psychiatra dziecięcy – rozpoznanie medyczne,
• poradnia psychologiczno-pedagogiczna – dokumenty i zalecenia potrzebne w przedszkolu lub szkole.

Do poradni psychologiczno-pedagogicznej warto przygotować:

• wniosek rodzica,
• diagnozy i opinie, jeśli dziecko już je ma,
• dokumentację medyczną, jeśli jest ważna dla sprawy,
• opinię z przedszkola lub szkoły,
• opis funkcjonowania dziecka w domu,
• informacje o trudnościach w nauce, relacjach, komunikacji, samodzielności i regulacji emocji,
• dokumenty z terapii lub wcześniejszych konsultacji.

Jeśli rodzic chce uzyskać dokumenty potrzebne do wsparcia dziecka w przedszkolu lub szkole, poradnia psychologiczno-pedagogiczna jest właściwym miejscem. Jeśli rodzic chce medycznego rozpoznania autyzmu, potrzebna jest poradnia autyzmu, zespół diagnostyczny albo psychiatra dziecięcy.

6. Logopeda lub neurologopeda – gdy trudność dotyczy mowy, komunikacji albo jedzenia

Do logopedy lub neurologopedy warto zgłosić dziecko, gdy rodzica niepokoi mowa, rozumienie, komunikowanie potrzeb, jedzenie, gryzienie, połykanie albo wybiórczość pokarmowa.

Warto rozważyć taką konsultację, gdy dziecko:

• mówi mniej niż rówieśnicy,
• nie komunikuje potrzeb,
• nie odpowiada na pytania,
• nie rozumie poleceń,
• powtarza fragmenty bajek, reklam lub zasłyszanych zdań,
• mówi dużo, ale trudno mu prowadzić rozmowę,
• nie potrafi powiedzieć, że coś boli, że się boi albo że potrzebuje przerwy,
• je bardzo mało produktów,
• ma trudność z gryzieniem, żuciem, połykaniem albo akceptowaniem faktur jedzenia.

Logopeda lub neurologopeda nie wykonuje całościowej diagnozy autyzmu, ale ocenia bardzo ważny obszar funkcjonowania dziecka.

U dziecka z podejrzeniem autyzmu komunikacja jest jednym z najważniejszych elementów oceny. Ważne jest nie tylko to, ile dziecko mówi, ale czy potrafi używać komunikacji do wyrażania potrzeb, proszenia o pomoc, odmawiania, zadawania pytań i budowania relacji.

Do logopedy warto przygotować:

• informacje o rozwoju mowy,
• przykłady tego, jak dziecko komunikuje potrzeby,
• informacje o rozumieniu poleceń,
• opis jedzenia i wybiórczości pokarmowej,
• wcześniejsze opinie i diagnozy, jeśli są.

7. Terapeuta integracji sensorycznej – gdy trudność dotyczy bodźców, ruchu i przeciążenia

Konsultacja integracji sensorycznej może być pomocna, gdy dziecko bardzo mocno reaguje na bodźce albo przeciwnie – stale ich szuka.

Warto rozważyć taką konsultację, gdy dziecko:

• zatyka uszy przy hałasie,
• źle znosi metki, skarpetki, ubrania, czesanie, mycie głowy albo obcinanie paznokci,
• bardzo reaguje na światło, zapachy, tłum albo dotyk,
• je bardzo wybiórczo,
• szuka skakania, kręcenia, wspinania, bujania albo mocnego docisku,
• ma trudność z wyciszeniem,
• często się przeciąża, wybucha, ucieka, chowa się albo zamiera,
• ma trudność z koordynacją, równowagą, planowaniem ruchu albo użyciem odpowiedniej siły.

Terapeuta integracji sensorycznej nie diagnozuje autyzmu. Może jednak ocenić, czy trudne zachowania dziecka są związane z przetwarzaniem bodźców, napięciem, ruchem, równowagą, koordynacją albo przeciążeniem.

To ważne, bo u wielu dzieci zachowanie, które wygląda jak „upór”, „bunt” albo „histeria”, może być reakcją układu nerwowego na zbyt dużą ilość bodźców.

Do konsultacji integracji sensorycznej warto przygotować:

• opis reakcji dziecka na hałas, dotyk, ubrania, jedzenie, światło i zapachy,
• informacje o ruchu, koordynacji, równowadze i napięciu,
• opis trudnych sytuacji z domu, przedszkola lub szkoły,
• wcześniejsze diagnozy i opinie, jeśli są.

8. Gdzie z czym iść? Prosta ściąga dla rodzica

Miejsce	Po co tam iść?	Czy to miejsce robi diagnozę autyzmu?	Co przygotować?
Konsultacja psychologiczna lub psychologiczno-sensoryczna	Żeby uporządkować objawy i ustalić, czy potrzebna jest dalsza diagnostyka	Nie jest pełną diagnozą, ale może pomóc wybrać dalszą ścieżkę	Opis trudności, przykłady z domu i placówki, wcześniejsze opinie
Poradnia autyzmu	Pełna diagnostyka w kierunku spektrum autyzmu	Tak, jeśli placówka prowadzi diagnostykę autyzmu	Skierowanie, dokumentacja medyczna, opinie, informacja z przedszkola lub szkoły
Poradnia zdrowia psychicznego lub centrum zdrowia psychicznego dla dzieci i młodzieży	Konsultacja psychiatryczna, psychologiczna, pomoc w kryzysie, diagnoza różnicowa	Czasem tak, ale nie każda placówka – trzeba zapytać	Dokumentacja medyczna, opinie, opis trudności, informacje z placówki
Psychiatra dzieci i młodzieży	Rozpoznanie medyczne i ocena trudności współwystępujących	Może postawić rozpoznanie medyczne	Opinie, dokumentacja, opis funkcjonowania dziecka
Poradnia psychologiczno-pedagogiczna	Dokumenty i zalecenia do przedszkola lub szkoły	Nie zastępuje diagnozy medycznej autyzmu	Wniosek, diagnozy, opinie, informacja z placówki
Logopeda lub neurologopeda	Mowa, rozumienie, komunikacja, jedzenie	Nie robi całościowej diagnozy autyzmu, ale ocenia ważny obszar	Opis mowy, komunikacji, jedzenia, wcześniejsze opinie
Terapeuta integracji sensorycznej	Bodźce, ruch, napięcie, przeciążenie, wybiórczość pokarmowa	Nie diagnozuje autyzmu, ale ocenia przetwarzanie bodźców	Opis reakcji na bodźce, ruch, jedzenie, sen i codzienność

Najważniejsze

Jeśli rodzic nie wie, od czego zacząć, dobrym pierwszym krokiem może być konsultacja psychologiczna lub psychologiczno-sensoryczna.

Jeśli potrzebna jest pełna diagnoza autyzmu, trzeba szukać miejsca, które wyraźnie prowadzi diagnostykę w kierunku spektrum autyzmu: poradni autyzmu, zespołu diagnostycznego, poradni zdrowia psychicznego albo placówki, która ma taki zakres świadczeń.

Jeśli potrzebne jest rozpoznanie medyczne, ważna jest konsultacja psychiatry dzieci i młodzieży.

Jeśli potrzebne są dokumenty do przedszkola lub szkoły, właściwym miejscem jest poradnia psychologiczno-pedagogiczna.

Jeśli trudność dotyczy mowy, komunikacji albo jedzenia, warto uwzględnić logopedę lub neurologopedę.

Jeśli trudność dotyczy bodźców, ruchu, napięcia i przeciążenia, pomocna może być konsultacja integracji sensorycznej.

Nie trzeba znać całej ścieżki od razu. Najważniejsze jest to, żeby nie zostać z niepokojem samemu i wybrać taki pierwszy krok, który pomoże lepiej zrozumieć potrzeby dziecka.

O autorce

Elżbieta Czyżykiewicz – psycholog, terapeuta Integracji Sensorycznej, trener Treningu Umiejętności Społecznych. Pracuje z dziećmi w wieku przedszkolnym i szkolnym, w tym z dziećmi w spektrum autyzmu, prowadząc terapię i zajęcia grupowe. Stale poszerza wiedzę z zakresu diagnostyki i pracy z zachowaniami w spektrum autyzmu poprzez szkolenia specjalistyczne.

Więcej o autorce: Elżbieta Czyżykiewicz | Łagodnia Rzeszów